Get the Trolls Out! Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων που ζούσαν στη Θεσσαλονίκη και στη Βόρεια Ελλάδα

 
 

GlarnetatzisΣτην τρίτη ραδιοφωνική εκπομπή της Συμβίωσης για την εκστρατεία ενάντια στον αντισημιτισμό στα ΜΜΕ, "Get The Trolls Out!", συζητάμε για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και της υπόλοιπης βόρειας Ελλάδας. Ο Γιάννης Γκλαρνέτατζης, συγγραφέας, ιστοριοδίφης και μέλος της Αντιρατσιστικής Πρωτοβουλίας Θεσσαλονίκης, μιλά στην εκπομπή μας για την περιήγηση μνήμης του Ολοκαυτώματος που διοργάνωσε για τέταρτη φορά η Αντιρατσιστική Πρωτοβουλία στην πόλη μας (31/1), αλλά και για τη στάση των τοπικών ΜΜΕ απέναντι στους Εβραίους από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι σήμερα.

Ακολουθεί η συνέντευξη στον Αντώνη Γαζάκη, συνεργάτη της Συμβίωσης:

Αντώνης Γαζάκης (ΑΓ): Έχουμε κοντά μας τον Γιάννη Γκλαρνέτατζη, μέλος της Αντιρατσιστικής Πρωτοβουλίας Θεσσαλονίκης και συγγραφέα, που ασχολείται με την τοπική ιστορία της Θεσσαλονίκης. Πρόσφατα, στις 31/1, με αφορμή την Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος, η Αντιρατσιστική Πρωτοβουλία Θεσσαλονίκης διοργάνωσε μια περιήγηση μνήμης στην πόλη για το Ολοκαύτωμα, στην οποία οδηγός και ξεναγός μας ήταν ο Γιάννης. Με αφορμή αυτόν τον περίπατο προσκαλέσαμε τον Γιάννη για να συζητήσουμε για θέματα που έχουν σχέση με την παρουσία των Εβραίων στην πόλη της Θεσσαλονίκης, για το Ολοκαύτωμα και πώς εξελίχθηκε, αλλά και για το ρόλο που έπαιξαν τα τοπικά μέσα ενημέρωσης στο θέμα του αντισημιτισμού και τι ρόλο παίζουν σήμερα.
Γιάννη, πρώτ' απ' όλα, πες μας μερικά λόγια γι' αυτή την ιδέα της περιήγησης στη Θεσσαλονίκη.

Γιάννης Γκλαρνέτατζης (ΓΓ): Ευχαριστώ για την πρόσκληση! Πρώτα-πρώτα, αυτή η περιήγηση ήταν η τέταρτη· ξεκινήσαμε σαν Αντιρατσιστική Πρωτοβουλία να κάνουμε αυτές τις περιηγήσεις -με δική μου ιδέα, καθώς διοργανώνω γενικότερα ιστορικές περιηγήσεις στην πόλη- το 2013. Αυτό ξεκίνησε ακριβώς γιατί μπορεί ο οποιοσδήποτε να έλεγε μέχρι τις εκλογές του 2012 ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει ρατσισμός ή αντισημιτισμός, ότι πρόκειται για περιθωριακά φαινόμενα, αλλά μετά τις εκλογές του 2012 κανένας δεν μπορεί να πει στην Ελλάδα ότι δεν έχουμε αντισημιτισμό και ρατσισμό. Έχουμε ένα ξεκάθαρα ναζιστικό κόμμα που παίρνει 6-7%, που είναι τρίτο κόμμα στη Βουλή, άρα λοιπόν δεν μπορούμε πλέον να κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας. Μέχρι τότε μπορούσαμε σαν κοινωνία -όχι εμείς φυσικά που ασχολούμαστε πολλά χρόνια με αυτό το θέμα- να κρυβόμαστε και να λέμε πως δεν είναι τόσο άσχημα τα πράγματα, ας μην τα παρατραβάμε κτλ. Όταν είδαμε λοιπόν ότι είναι τόσο εκτεταμένο το φαινόμενο -γιατί προφανώς δεν περιορίζεται σε καμία περίπτωση ο αντισημιτισμός, ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, στους ψηφοφόρους της Χρυσής Αυγής, αφού όταν έχεις τόσους πολλούς ξεκάθαρα επιθετικά δηλωμένους, έχεις πολύ μεγαλύτερα τα υπόλοιπα ποσοστά- το Γενάρη του '13 ξεκινήσαμε αυτή την προσπάθεια για να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα όσα έγιναν τότε.

Βέβαια, με μια περιήγηση τριών περίπου ωρών δεν μαθαίνουμε την ιστορία του Ολοκαυτώματος, σε καμία περίπτωση, και δεν είναι αυτός ο σκοπός. Ο σκοπός είναι να τσιγκλήσουμε τον κόσμο, να πάρει μια ιδέα, και κυρίως να αποκτήσει μια αίσθηση της τοπικότητας του φαινομένου, γιατί αυτά τα πράγματα έγιναν εδώ -και όχι μόνο στο Άουσβιτς για το οποίο βλέπουμε ντοκιμαντέρ και ταινίες. Στο Άουσβιτς ήταν το τέλος, η ιστορία όμως ξεκινούσε εδώ· εδώ οι άνθρωποι συγκεντρώνονταν στο γκέτο, εδώ συλλαμβάνονταν, εδώ βασανίζονταν και από δω φεύγαν με τα τρένα για να πάνε στο Άουσβιτς.

Έτσι λοιπόν προσπαθούμε να δούμε τους χώρους που υπάρχουν ακόμη και σήμερα, αλλά και κάποια στοιχεία σε μέρη που δεν υπάρχουν πια. Για παράδειγμα, αμέσως μετά τον Παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό, απ' όπου ξεκινάμε, πηγαίνουμε στην οδό Σταύρου Βουτυρά και Σαπφούς, που σήμερα δεν μας λέει τίποτα, αλλά εκεί βρισκόταν ο συνοικισμός Χιρς. Αυτό που είχε ξεκινήσει ως ένας οικισμός για τους Εβραίους πρόσφυγες των τσαρικών πογκρόμ και το πογκρόμ της Κέρκυρας του 1891, κατέληξε στη συνέχεια να είναι ένας οικισμός όπου κατοικούσαν οι φτωχοί Εβραίοι και τελικά το '43 να χρησιμοποιηθεί ως το διαμετακομιστικό κέντρο έξω από το σταθμό όπου συγκεντρώνονταν και έπειτα έφευγαν τα κύματα των εξόριστων Εβραίων. Εκεί δεν έχει σωθεί τίποτα, αλλά οι οδοί έχουν τα ίδια ονόματα με τότε. Συνεχίζοντας παρά πέρα, περνάμε από τη Μπάρα.

ΑΓ: Εδώ να σημειώσω ότι είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι αυτό που έχουν διατηρήσει οι περιοχές από τις οποίες περνάει η περιήγηση, ενώ η εβραϊκή παρουσία δεν είναι πια εμφανής εκεί σε καμιά περίπτωση, είναι το ταξικό τους πρόσημο. Δηλαδή, η περιοχή της Βουτυρά σήμερα είναι μια περιοχή όπου ζούνε φτωχές οικογένειες Ρομά ή η Μπάρα, η περιοχή δηλαδή ανάμεσα στις οδούς Μοναστηρίου και Λαγκαδά, είχε μέχρι και πολύ πρόσφατα οίκους ανοχής, και παρότι πολύ κοντά στο κέντρο παραμένει αρκετά υποβαθμισμένη. Πράγματι, όπως μας είπες στην περιήγηση, και τότε ήταν πολύ υποβαθμισμένες περιοχές και ζούσαν εκεί οι πολύ φτωχοί Εβραίοι.

Συνεχίζοντας, η περιήγηση πλησιάζει όλο και περισσότερο προς το κέντρο· σήμερα πώς αποτυπώνεται εκεί η παρουσία των Εβραίων και αυτά που τους συνέβησαν; Υπάρχει κάτι που να δείχνει είτε ότι στην περιοχή υπήρχαν Εβραίοι είτε ότι υπήρχε το γκέτο ή κάτι άλλο σχετικό;

ΓΓ: Δυστυχώς θα έλεγα ότι τα σημάδια είναι ελάχιστα. Μάλιστα θα πρέπει κάποιος να προσπαθήσει για να τα δει -σ' αυτήν την προσπάθεια εντάσσεται και αυτή η περιήγηση. Το βασικό ίχνος είναι η Συναγωγή των Μοναστηριωτών, η μόνη προπολεμική συναγωγή που επιβίωσε -κι εδώ να σημειώσουμε κάτι που ακόμη κι εγώ όταν ξεκίνησα να κάνω περιηγήσεις το 2003 δεν το είχα αντιληφθεί καλά: από τις περίπου 40 συναγωγές που υπήρχαν στη Θεσσαλονίκη, κατά τη διάρκεια της Κατοχής καταστράφηκαν μερικές, ανάμεσά τους και η μεγαλύτερη, η Beth Saul, αλλά οι περισσότερες καταστράφηκαν αμέσως μετά την Κατοχή, επειδή δεν υπήρχε ποίμνιο για να τις συντηρήσει και έτσι πολλές πουλήθηκαν, άλλες είχαν καταπατηθεί και γκρεμιστεί και κάποιες απλά έπεσαν από την αφροντισιά.

Το αποτέλεσμα λοιπόν ήταν να μείνει μόνο μία, η Συναγωγή των Μοναστηριωτών, που δεν ήταν κι από τις παλιότερες (χτίστηκε το 1926), αλλά είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι δεν υπήρξε μόνο η φυσική εξόντωση επί Κατοχής, αλλά είχε και συνέχεια μεταπολεμικά, όχι ως φυσική εξόντωση πια, αλλά ως πολιτισμική, ιστορική, ως καταστροφή κτιρίων -είναι γνωστή και η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου. Έτσι λοιπόν χάθηκαν πάρα πολλά ίχνη.

Κατά τα άλλα, το μνημείο του Ολοκαυτώματος στην πλατεία Ελευθερίας δηλώνει κάποια πράγματα, αλλά κι αυτό είναι πρόσφατο -γενικά είναι πρόσφατη η ενασχόληση της πόλης με τα ζητήματα της μνήμης της Γενοκτονίας των Εβραίων. Ας θυμηθούμε ότι το μνημείο τοποθετήθηκε το 1997 στην πλατεία Εβραίων προσφύγων, σε ένα πολύ λιγότερο κεντρικό σημείο, και βρίσκεται στη σημερινή του θέση από το 2004. Υπάρχουν λοιπόν λίγα εμφανή στοιχεία· θα πρέπει να ψάξουμε σε βιβλία, στο Ίντερνετ, για να βρούμε εικόνες και σημεία που σχετίζονται με την εβραϊκή παρουσία.

ΑΓ: Η πόλη είτε μέσω των επίσημων φορέων της είτε μέσω των κατοίκων, της χριστιανικής κατά βάση κοινότητας που έχει απομείνει πια, πώς και κατά πόσον θυμάται την ιστορία της μεταφοράς των Εβραίων στο Άουσβιτς, αλλά και γενικότερα της παρουσίας τους στην πόλη από την ίδρυσή της τον 4ο αιώνα π.Χ.;

ΓΓ: Το ζήτημα εδώ έχει να κάνει με την ιστορική πορεία της Θεσσαλονίκης και πώς αυτή νοούνταν από την ελληνική Διοίκηση· ακριβώς επειδή η Θεσσαλονίκη “έπρεπε” να γίνει “ελληνική”, η κυριαρχία του ελληνικού κράτους έπρεπε να δικαιώνεται και με βάση το ιστορικό παρελθόν της πόλης, γι' αυτό και από τη στιγμή που η Θεσσαλονίκη πέρασε στα χέρια του ελληνικού κράτους (1912) είχαμε την ανάδειξη της βυζαντινής περιόδου, που όντως υπήρξε και έπρεπε να αναδειχθεί, ενώ για τον ίδιο λόγο είχαμε τη δεκαετία του '20 την καταστροφή των μιναρέδων της πόλης με επίσημο διάταγμα, αφού είχαν φύγει πια οι μουσουλμάνοι κάτοικοι με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924.

Από την αρχή λοιπόν υπήρχε η τάση να υποβαθμιστούν, αν όχι να εξαφανιστούν, τα ίχνη των υπόλοιπων πολιτισμών, εθνοτήτων, θρησκειών, για να αναδειχτεί η “ελληνοχριστιανική” κληρονομιά της Θεσσαλονίκης. Αυτό ήταν ιδιαίτερα κυρίαρχο τις δεκαετίες μετά τον εμφύλιο πόλεμο, όταν έχουμε πια και ένα κανονικό κράτος “έκτακτης ανάγκης” στην Ελλάδα, και ειδικότερα στη Θεσσαλονίκη όπου αναπαράγεται αυτό το μοντέλο του ακραίου εθνικισμού. Αυτό έχει αφήσει έντονα τα ίχνη του, αφού με αυτή τη λογική εξαφανίζονταν οι αλλοεθνείς, οι αλλόθρησκοι, οι “άλλοι”, από την ιστορία της Θεσσαλονίκης ή περιορίζονταν σε ένα μικρό της κομμάτι (“Ε, υπήρχαν κι αυτοί”).

Αυτό πιστεύω ότι έσπασε κάπως από τα τέλη της δεκαετίας του '90, αλλά έχουμε ακόμη πολύ δρόμο μπροστά μας για να αναπτυχθεί η έννοια της κατανόησης του παρελθόντος -ας μην ξεχνάμε ότι μερικά χρόνια πριν η προηγούμενη δημοτική αρχή είχε αρνηθεί να εντάξει τη Θεσσαλονίκη στο δίκτυο των μαρτυρικών πόλεων, διότι οι Εβραίοι δεν θεωρούνταν κάτοικοι της πόλης και το Ολοκαύτωμά τους έγινε αλλού! Ακόμη και πολύ πρόσφατα λοιπόν γίνονταν προσπάθειες με αστείες δικαιολογίες να διαγραφεί αυτή η μνήμη και δυστυχώς νομίζω ότι και στην πλειονότητα των κατοίκων της πόλης σήμερα δεν είναι γνωστά πράγματα που αφορούν την εβραϊκή παρουσία εδώ -και όχι μόνο το Ολοκαύτωμα που είναι λίγο-πολύ γνωστό. Πρόκειται για μια γνώση που σε μεγάλο βαθμό απωθείται.

Και βέβαια υπάρχει και το ζήτημα των ευθυνών, γιατί ναι μεν οι ναζί έκαναν το έγκλημα, αλλά είχαν και συνεργούς. Και κυρίως υπάρχουν αυτοί που πήραν τις εβραϊκές περιουσίες και πλούτισαν, οι οποίοι στη συνέχεια μαζί με τους συνεργούς -και αυτό αποτελεί μια ελληνική ιδιαιτερότητα- όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, ακόμη κι αν καταδικάστηκαν σε πολλές περιπτώσεις από το Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων, αλλά επιβραβεύτηκαν και στη συνέχεια αποτέλεσαν το σκληρό πυρήνα του μετεμφυλιακού κράτους και παρακράτους. Το αποτέλεσμα ήταν να θαφτούν πολύ βαθιά τα όσα είχαν κάνει.

Με βάση τα παραπάνω, αν θέλει η πόλη και οι κάτοικοί της να έχουν συνείδηση της ιστορίας τους, θα πρέπει να καλλιεργηθεί η μνήμη όλων των κοινοτήτων που έζησαν και ζουν ακόμη εδώ, όπως είναι η μουσουλμανική και η εβραϊκή.

ΑΓ: Σε σχέση με αυτό που είπες, ότι δηλαδή υπάρχει αυτή η διάθεση να διαγραφεί και να ξεχαστεί αυτό το κομμάτι του παρελθόντος, πιστεύεις ότι αυτό οφείλεται και στον διαρκή φανερό ή λανθάνοντα αντισημιτισμό της τοπικής κοινωνίας;

ΓΓ: Ακριβώς. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα που δείχνουν την ιδιαιτερότητα της εβραϊκής κοινότητας στη Θεσσαλονίκη, ακόμη και μετά την ένταξη της πόλης στο ελληνικό κράτος. Ο αριθμός των μελών της και η κοινωνική και οικονομική παρουσία τους είναι τόσο έντονη που δεν μπορεί απλώς να παραμεριστεί, ακόμη κι όταν με την ανταλλαγή των πληθυσμών και τον ερχομό των Ελλήνων προσφύγων από τη Μ. Ασία παύει να είναι η πολυπληθέστερη της πόλης. Εξάλλου, αντιθέσεις μεταξύ του ελληνορθόδοξου και του εβραϊκού στοιχείου υπήρχαν από την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας ακόμη, και αυτές οξύνονται ακόμη περισσότερο πια επί ελληνικής διοίκησης.

Στο Μεσοπόλεμο πια δεν μπορούμε να μιλάμε για τον αντισημιτισμό σε τοπικό επίπεδο ως περιθωριακό φαινόμενο, γιατί θα μας διέψευδαν τα γεγονότα, όπως το πογκρόμ και ο εμπρησμός του οικισμού Κάμπελ το 1931, που οργανώνεται από την παρακρατική φασιστική οργάνωση ΕΕΕ. Πρόκειται για τη χειρότερη από τις επανειλημμένες επιθέσεις εναντίον Εβραίων το καλοκαίρι του 1931 στη Θεσσαλονίκη, που ξεκίνησαν από μια καμπάνια της μεγαλύτερης, τότε και σήμερα, εφημερίδας της πόλης, της “Μακεδονίας”, που κατηγόρησε τους Εβραίους ότι σε ένα συνέδριο της Μακάμπι στη Σόφια υποστήριξαν την ανεξαρτησία της περιοχής της Μακεδονίας και γι' αυτό είναι προδότες κτλ. Όμως, αυτή εχθρότητα δεν ήταν κάτι καινούριο· από την έρευνά μου στις εφημερίδες του Μεσοπολέμου διαπίστωσα ότι δεν περνούσε βδομάδα που να μην έχει η “Μακεδονία” κάποιο αντισημιτικό πρωτοσέλιδο! Είναι εντυπωσιακός ο αντισημιτισμός της εφημερίδας αυτής απέναντι στους Εβραίους τότε -και άλλες βέβαια, κεντρώες και δεξιές, έχουν αντισημιτικές στιγμές, αλλά η “Μακεδονία” είναι κάτι το τρομαχτικό.

ΑΓ: Όταν λες “αντισημιτικά πρωτοσέλιδα”, τι εννοείς; Στρέφονταν γενικώς εναντίον των Εβραίων ως λαού ή μόνο εναντίον της εβραϊκής κοινότητας της πόλης με αφορμή τοπικά ζητήματα;

ΓΓ: Στον Μεσοπόλεμο, κάθε φορά που υπάρχουν εκλογές για παράδειγμα, όποιος χάνει ρίχνει, μέσω των εφημερίδων που ελέγχει, τις ευθύνες στους Εβραίους που δεν τον ψήφισαν. Πράγμα που συνέβαινε και γιατί υπήρχε και θεσμικός αντισημιτισμός που εκδηλωνόταν στο νόμο για τη συγκρότηση ξεχωριστών εκλογικών τμημάτων αποκλειστικά για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης -και όχι για τους Εβραίους των άλλων ελληνικών πόλεων! Επίσης η οποιαδήποτε αφορμή, πχ. ένα δημοσίευμα στο εξωτερικό που διαμαρτυρόταν για κάτι που συνέβαινε στη Θεσσαλονίκη είχε ως συνέπεια να κατηγορηθούν οι Εβραίοι ότι διαβάλλουν για αντισημιτισμό τη “δημοκρατική” και “φιλελεύθερη” Ελλάδα.

ΑΓ: Θεωρείς λοιπόν ότι η “Μακεδονία” και ο τοπικός τύπος έπαιξαν σημαντικό ρόλο ως προς τη διαμόρφωση και την ενίσχυση μιας αντισημιτικής τάσης ενός κομματιού των κατοίκων, όπως πχ. της ΕΕΕ;

ΓΓ: Φυσικά, εξάλλου πολλά μέλη της ΕΕΕ κατά τη διάρκεια της Κατοχής έγιναν αμέσως δεκτά από τους ναζί ως συνεργάτες τους, αφού διαπνέονταν από τις δύο σημαντικότερες ναζιστικές ιδέες, τον αντισημιτισμό και τον αντικομμουνισμό. Το αντισημιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε στη Θεσσαλονίκη με τη σημαντική συμβολή του Τύπου έπαιξε μεγάλο ρόλο στο τρομερό μέγεθος του Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα -τα ποσοστά εξάλειψης των Εβραίων της πόλης υπολογίζονται σε άνω του 90%. Αυτό το κλίμα δεν βοηθούσε στο να υπάρχουν έντονοι δεσμοί μεταξύ χριστιανών και Εβραίων, έτσι ώστε στην κρίσιμη στιγμή να υπάρξει η βοήθεια που χρειαζόταν για να σωθούν πολλοί Εβραίοι, παρά τις λίγες εξαιρέσεις οικογενειών που έκρυψαν κάποιους ή άλλων που έφυγαν στο βουνό και έγιναν αντάρτες, σε αντίθεση με τους εβραϊκούς πληθυσμούς της Αθήνας και της Χαλκίδας, που ένα χρόνο μετά περίπου σώθηκαν σε μεγάλο ποσοστό, επειδή συνέτρεξαν πολλοί λόγοι, ανάμεσα στους οποίους και η κινητοποίηση του χριστιανικού στοιχείου.

Εδώ υπήρχε αν μη τι άλλο ένα μάγκωμα στις σχέσεις. Όταν γίνεται πχ. η συγκέντρωση των Εβραίων ανδρών στην πλατεία Ελευθερίας από τους ναζί για να τους καταγράψουν υποτίθεται στους καταλόγους για τα καταναγκαστικά έργα, αλλά στην πραγματικότητα για να τους εξευτελίσουν δημόσια, δεν υπήρξε κάποια αντίδραση από το χριστιανικό πληθυσμό. Και δεν εννοώ κάποια διαδήλωση, παρότι κατά τη διάρκεια της Κατοχής κατορθώθηκε να πραγματοποιηθούν διαδηλώσεις για άλλα ζητήματα, αλλά δεν υπήρξε ούτε ένα ψήφισμα κάποιου συλλόγου ούτε μια διαμαρτυρία ότι δεν γίνεται να συμπεριφέρονται έτσι στους συμπολίτες τους. Ίσα-ίσα που κάποιες φορές υπήρξαν και γεγονότα που δείχνουν προϋπάρχουσα εχθρική στάση, αλλά και συμπεριφορές κάποιων που προχώρησαν σε πράξεις εναντίον των Εβραίων πριν καν το πράξουν οι ναζί, όπως ήταν η διαγραφή των Εβραίων από τοπικούς εμπορικούς συλλόγους ή η αλλαγή των εβραϊκών ονομάτων από οδούς της πόλης που αποφασίστηκε από την τότε, δωσίλογη, δημοτική αρχή, πριν καν εκδιωχθούν οι Εβραίοι από την πόλη. Το μεγαλύτερο λοιπόν πρόβλημα ήταν η αδιαφορία του μεγαλύτερου μέρους του χριστιανικού πληθυσμού η οποία δεν βοήθησε καθόλου στη διάσωση περισσότερων Εβραίων της πόλης.

ΑΓ: Μετά το Ολοκαύτωμα και το τέλος του πολέμου, η στάση της τοπικής κοινωνίας και του τύπου απέναντι στους Εβραίους αλλάζει καθόλου; Υπάρχει κάποια προσπάθεια αποκατάστασης ή έστω μνήμης;

ΓΓ: Αμέσως μετά τον πόλεμο είναι φυσικά θέμα που συζητιέται, αλλά και πάλι στο πλαίσιο της αποποίησης ευθυνών, ότι δηλαδή φταίνε μόνο οι ναζί για όσα συνέβησαν, προκειμένου να μη φανούν οι ευθύνες των ντόπιων συνεργατών τους, αλλά και όσων είχαν αποκομίσει κέρδη από αυτή την ιστορία. Στη συνέχεια περνάμε σε μια φάση σιωπής και αποστασιοποίησης, κάτι που συμβαίνει βέβαια και στην υπόλοιπη Ευρώπη: μικρές αναφορές, στο πνεύμα ότι ήταν κάτι που συνέβη σε λίγους κατοίκους της πόλης που δεν ήταν ο πυρήνας της, που δεν μας αφορά κοκ. Αυτό αρχίζει να αλλάζει κάπως τις τελευταίες δύο δεκαετίες.

ΑΓ: Επειδή στον αθηναϊκό τύπο υπάρχουν παραδείγματα χτυπητού αντισημιτισμού, όπως αυτό της “Ελεύθερης Ώρας”, μπορείς να μας πεις αν υπάρχουν αντίστοιχα παραδείγματα στον τοπικό τύπο;

ΓΓ: Τα τελευταία χρόνια τοπικός τύπος με εξαίρεση τη “Μακεδονία” δεν υπάρχει, και έτσι η σιωπή περί του θέματος είναι μάλλον φυσικό επακόλουθο, αφού αυτή η μία και μοναδική εφημερίδα της πόλης δεν μπορεί να παίρνει ακραίες θέσεις γενικώς. Από την άλλη μεριά, ακόμη και όταν υπήρχαν περισσότερες εφημερίδες στην πόλη, αυτό που κυριαρχούσε σε σχέση με τους Εβραίους ήταν η σιωπή και η συγκάλυψη.

Σήμερα όμως εκτός από τις εφημερίδες, στην πόλη κυκλοφορεί και αγοράζεται μια πληθώρα βιβλίων που είτε έχουν κάποιες αντισημιτικές νύξεις είτε είναι ξεκάθαρα αντισημιτικά -και μπορώ να το πω αυτό με μεγάλη βεβαιότητα καθώς εργάζομαι σε κεντρικό βιβλιοπωλείο της πόλης. Μπορεί αυτά τα βιβλία να θεωρούνται το καθένα ξεχωριστά ότι ανήκουν στο περιθώριο, αλλά πολλοί περιθωριακοί μαζί παύουν να ανήκουν πια στο περιθώριο! Δυστυχώς, ο αντισημιτισμός είναι υπαρκτός στην ελληνική βιβλιογραφική παραγωγή πολύ περισσότερο από ό,τι νομίζουμε. Το ίδιο συμβαίνει και στο ίντερνετ, καθώς το μέσο αυτό βοηθά όχι μόνο στη διάδοση της γνώσης, αλλά και στη διάδοση της ασυναρτησίας, και οι αντισημιτικές απόψεις συναντώνται συχνά σε ελληνικές ακροδεξιές και συνωμοσιολογικές ιστοσελίδες.

ΑΓ: Αντίπαλον δέος υπάρχει;

ΓΓ: Σαφέστατα υπάρχει, και τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται ακόμη περισσότερο, τόσο από Έλληνες όσο και ξένους, χριστιανούς και Εβραίους, με μελέτες, άρθρα και βιβλία για την παρουσία των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη και το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων. Επιπλέον, φαίνεται να ανταποκρίνεται και το κοινό πιο πολύ, κρίνοντας όχι μόνο από την κυκλοφορία αυτών των βιβλίων, αλλά και από τη συμμετοχή πχ. στις περιηγήσεις μας που τις ακολουθούν κάθε χρόνο και περισσότεροι, και τη δραστηριοποίηση αρκετού νέου κόσμου σε ιστοσελίδες ή σε ομάδες στο facebook σχετικές με την τοπική ιστορία, στο πλαίσιο των οποίων αναπτύσσεται και ένα ειδικότερο ενδιαφέρον για την ιστορία του εβραϊκού στοιχείου της πόλης.

ΑΓ: Σε ένα άλλο θέμα τώρα· πιστεύεις ότι αυτή η σιωπή γύρω από την τύχη των Εβραίων έπαιξε ρόλο στην ανάπτυξη του φασιστικού φαινομένου στην Ελλάδα;

ΓΓ: Η σιωπή, αλλά και η ιδιόμορφη παρουσίαση της ιστορίας της Κατοχής στην Ελλάδα -και εδώ έπαιξε καθοριστικό ρόλο ο εμφύλιος μετά τον οποίο πολλοί που είχαν συνεργαστεί άμεσα ή έμμεσα με τους ναζί όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, αλλά επιβραβεύτηκαν ποικιλοτρόπως- οδήγησαν σε μια ανοχή των ναζιστικών εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στη χώρα και υποβοήθησαν την ανάπτυξη ενός τόσο ακραίου φασιστικού φαινομένου. Η εδραίωση της Χρυσής Αυγής στην ελληνική πολιτική σκηνή τα τελευταία χρόνια οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, και στη σωβινιστική, ρατσιστική αντίληψη της ιστορίας που επικράτησε στη χώρα μεταπολεμικά, που πριν ήταν κρυμμένη σε μεγαλύτερα κόμματα, αλλά με την κατάρρευση του πελατειακού συστήματος εμφανίστηκε αυτόνομη και ξεκάθαρη.

ΑΓ: Άρα πιστεύεις ότι αυτό συνδέεται με το ότι η Χρυσή Αυγή είχε σημαντικά ποσοστά, όχι πολύ μακριά από το τελικό της ποσοστό σε εθνικό επίπεδο, τόσο εδώ, που χάθηκε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού της πόλης, όσο και σε άλλες περιοχές που είχαν πολλά θύματα από τους ναζί.

ΓΓ: Ναι, πρόκειται για αυτό που είπαμε νωρίτερα, ότι δηλαδή μετά τον πόλεμο επικράτησε είτε η αποσιώπηση είτε η αντίληψη πως ό,τι συνέβη, συνέβη κάπου αλλού και σε κάποιους άλλους. Η κυρίαρχη εθνικόφρων αντίληψη της ιστοριογραφίας θεωρούσε ότι, αφού δεν αφορούσε Έλληνες χριστιανούς, δεν αφορούσε και την ίδια την πόλη. Αυτό έχει αρχίσει να αλλάζει, αλλά θα χρειαστεί πολύς καιρός για να γίνει αντιληπτό το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης ως ένα τραύμα της ιστορίας της πόλης και όχι ως ένα απλό περιστατικό της.